RÚV á langbylgju

Langbylgja RÚV

Frá upphafi starfsemi sinnar hefur RÚV rekið langbylgju-hljóðvarp og gerir enn. Langlífi langbylgjuútsendinganna byggist á því að engar hljóðvarpsútsendingar ná jafn mikilli langdrægni í dreifingu og að langbylgjan dreifir sér betur um fjöllótt landslag. Notkun þessara útsendinga er því fyrst og fremst til sjós og hjá ferðamönnum á hálendi landsins. Tóngæði þessara útsendinga er aftur á mót ekki í sömu gæðum og með FM útsendingu.

RÚV starfrækir nú tvær nýjar og öflugar langbylgjustöðvar á Gufuskálum á 189 kHz með 300 kW sendiafli og Eiðum á 207 kHz með 100 kW sendiafli. Útgeislað afl er umtalsvert meira en áður var af eftirtöldum ástæðum:

1.  Meira sendiafl, þ.e 300 kW í stað 100 kW á
     Gufuskálum / Vatnsenda, og 100 kW í stað
     20 kW á Eiðum.
2.  Meiri mótun, 100-120% í stað 40-80%.
3.  Meiri nýtni í sendum, 90% í stað 55%.
4.  Hærri og þar af leiðandi nýtnari loftnet, þ.e.
     412 m á Gufuskálum og 220 m á Eiðum í
     stað 150 m mastra á Vatnsenda og 75 m á
      Eiðum.

Útbreiðslusvæðin nú eru því að sama skapi stærri og hlustunarskilyrði betri en áður var. Eftir að annað mastur langbylgjustöðvarinnar á Vatnsenda féll í ofsaveðri 3. febrúar 1991 urðu nokkrar umræður um framtíð langbylgjusendinga og fram komu tillögur um að hætta þeim eða nota miðbylgju, stuttbylgju, gervitungl eða þéttingu FM-kerfisins þess í stað.  Nefnd sem fór yfir málið komst að þeirri niðurstöðu að leggja bæri áherslu á blandaða lausn í dreifikerfi hljóðvarpsins, samspil FM og öflugra langbylgjusendinga. Ástæðurnar eru aðallega þrjár:

1. Langbylgjan er miklu langdrægari út á fiskimiðin, heldur en FM.
2. Langbylgjan er varaleið þegar bilanir verða í FM-kerfinu, sem er einfalt
    kerfi án virkra varasenda.
3. Langbylgjan fyllir í gloppur í dreifingu FM til landsins.




Dagskrá RÚV á langbylgjunni
Á langbylgjunni er boðið blandað efni af báðum hljóðvarpsrásum RÚV. Það er sent út á langbylgjunni samtímis því að vera sent út á FM-rásunum Rás-1 og Rás-2. Taflan hér að neðan sýnir tímasetningu dagskrárskiptingarinnar.

Útbreiðsla langbylgjusendinganna

Á meðfylgjandi kortum má sjá sviðsstyrk jarðbylgju beggja langbylgjustöðvanna. Sviðsstyrkurinn á landi er þar bæði byggður á víðtækum mælingum og útreiknuðum gildum þess á milli. Viðmiðunarstyrkur EBU, Evrópubandalags útvarpsstöðva um ásættanlegan viðtökusviðsstyrk er 73 dB yfir eitt míkróvolt á metra (dB/µV/m). Á þessum styrk þjónar sendirinn á Gufuskálum vestanverðu landinu frá Vík í Mýrdal vestur, norður og norðaustur til Melrakkasléttu, en Eiðar austanverðu landinu frá Suðursveit til Húsavíkur. Eins og sjá má draga jöklar styrkleika bylgjunnar niður á við meira en annað. Kortin sýna einnig sviðsstyrk jarðbylgju á hafinu kringum landið. Bæði á landi og sjó minnkar styrkurinn jafnt og þétt eftir því sem fjær dregur frá sendinum, en deyr aldrei út. Í reynd ræðst langdrægnin af því hvort viðtakandinn hafi nægilega næmt viðtæki og öflugt loftnet til að nema þann styrk sem er á viðkomandi stað og síðan hvort einhverjar truflanir, annaðhvort rafmagnstruflanir eða truflanir frá öðrum stöðvum séu farnar að yfirgnæfa útsendinguna.

Gufuskálar / Langbylgjudreifing á landi	Eiðar / Langbylgjudreifing á landi
Gufuskálar / Langbylgjudreifing á sjó	Eiðar / Langbylgjudreifing á sjó

 Báðir sendar heyrast um allt land, ef notuð eru góð viðtæki og loftnet í truflanalausu umhverfi. Nota má það til marks um næmleika viðtækja og truflanaleysi umhverfisins, hvort Gufuskálar heyrast á Austurlandi og Eiðar á Vesturlandi. Á höfuðborgarsvæðinu heyrist sending Eiða ágætlega á næm viðtæki, t.d. í truflanalausum bílum, en lakar á ferðaviðtæki, en heyrist þó í betri tækjum. Sviðsstyrkurinn er kringum 50 dB/µV/m, eða sá sami og sjá má á kortunum að er frá Gufuskálum við suðurodda Grænlands, eða frá Eiðum á norðurodda Skotlands. Útbreiðsla á jarðbylgju er alltaf söm og jöfn, einungis háð bylgjueiginleikum og kúlulögun jarðar. Til viðbótar kemur síðan breytileg háloftabylgja í skammdegi og að nóttu til, með endurkasti frá neðri hluta fareindahvolfsins í um 100 km hæð yfir jörðu, en kortin sýna þetta ekki. Háloftabylgjan eykur langdrægnina og getur framkallað styrkbreytingar, sem myndast þegar jarð- og háloftabylgja víxlast saman. Einnig aukast möguleikar á truflunum frá erlendum stöðvum.

Viðtaka á langbylgju RÚV
Langbylgjusendarnir sjálfir eru hljómgæðameiri en áður hefur þekkst á langbylgju, með innan við hálft prósent bjögun. Hljóðtíðnisvið sendanna sem slíkra er um 10 kHz, en vegna þess að 9 kHz eru á milli stöðva á langbylgju skapar meira en 4,5 kHz mótunarsvið hættu á truflun yfir á næstu stöðvar. Eftir því sem loftnetsmöstur eru lægri á langbylgju, verða þau bandþrengri og takmarka hljóðtíðnisviðið. Ekki mátti tæpara standa, þegar lækka þurfti ráðgert 240 metra mastur á Eiðum niður í 220 metra, á síðustu stundu að kröfu Flugmálastjórnar, að 4,5 kHz bandbreiddarmarkmiðið næðist. Á Gufuskálum náðist um 7 kHz bandbreidd og hljómgæðin líklega betri frá Gufuskálum heldur en flest langbylgjuviðtæki ná að skila.